IBN HOJIBNING “AL-KOFIYA” VA ABDURAHMON JOMIYNING “AL-FAVAIDU AD-DIYAVIYYATU” ASARLARIDA SINTAKTIK TALQINLAR QIYOSI

IBN HOJIBNING “AL-KOFIYA” VA ABDURAHMON JOMIYNING “AL-FAVAIDU AD-DIYAVIYYATU” ASARLARIDA SINTAKTIK TALQINLAR QIYOSI

Arab tili grammatikasi musulmon Sharqi ilmiy an’analarida eng muhim tilshunoslik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki Qur’on va hadisni o‘rganish Sharq davlatlarining eng asosiy yo‘nalishlaridan biri. Qur’oni karim tilini to‘g‘ri tushunish va sharhlash zarurati arab tilining fonetika, morfologiya va sintaksis masalalarini chuqur o‘rganishga olib kelgan. Natijada VIII–IX asrlardan boshlab arab tilshunosligida mustaqil grammatik maktablar shakllanib, nahv va sarf ilmlari keng rivojlandi. Bu jarayonda ko‘plab olimlar tomonidan grammatik qoidalar tizimlashtirildi va turli ilmiy asarlar yaratildi. Keyingi asrlarda arab tilshunosligi rivojida sharh va izoh asarlari alohida ahamiyat kasb etdi. Chunki avvalgi grammatik risolalar ko‘pincha juda ixcham va murakkab uslubda yozilgan bo‘lib, ularni tushunish uchun qo‘shimcha sharhlar zarur edi. Shu sababli ko‘plab olimlar mashhur grammatik asarlarga sharhlar yozib, ularni talabalarga tushunarliroq shaklda bayon qilishga harakat qilganlar.  Ana shunday olimlardan biri XV asrning yirik mutafakkiri Abdurahmon Jomiy (1414–1492) hisoblanadi. U ko‘proq shoir va mutasavvif sifatida tanilgan bo‘lsa-da, uning ilmiy merosida tilshunoslikka oid asarlar ham muhim o‘rin egallaydi. Jomiy arab tili grammatikasi masalalarini chuqur o‘rganib, bu sohada muhim sharh asarlar yaratgan. Uning “Al-Favoidu ad-diyaiyyatu fi sharh al-Kofiya” asari mashhur grammatik olim Ibn Hojibning “Al-Kofiya” asariga yozilgan izoh bo‘lib, arab grammatikasining asosiy qoidalarini izchil va tizimli tarzda tushuntirib beradi. 

Endi qiyosiy tahlil mavzusini ko‘rib chiqamiz. Jamoliddin ibn Hojibning «al-Kofiya» hamda Abdurahmon Jomiyning «al-Favaidu ad-diyaviyyatu» asarlari arab tili nahv ilmining uzviy bogʻliq, biroq metodologik jihatdan butunlay farq qiluvchi ikki yirik bosqichini ifodalaydi. Ilmiy plagiatdan xoli, sof akademik va mantiqiy tahlil asosida ushbu ikki asardagi sintaktik talqinlar qiyosini quyidagi yoʻnalishlarda koʻrib chiqishimiz mumkin: 

1. Metodologik va ilmiy-nazariy tafovut
Ibn Hojibning «al-Kofiya» asari (matn) deduktiv usulda yozilgan qatʼiy qoidalar toʻplamidir. Unda grammatik meʼyorlar qisqa, loʻnda va ortiqcha izohlarsiz beriladi. 

Abdurahmon Jomiyning «al-Favaidu ad-diyaviyyatu» asari (sharh) esa bu qatʼiy qoliplarning ontologik, mantiqiy va semantik sabablarini (taʼlilotini) tushuntirib beruvchi lingvistik-falsafiy traktatdir. Jomiy nafaqat qoidani izohlaydi, balki har bir soʻzning taʼrifdagi oʻrnini qatʼiy chegaralaydi. 

2. Sintaktik taʼriflardagi qiyos («Foil» va «Tavobiʼ» misolida)
Ikki asar oʻrtasidagi talqin tafovutini gapning bosh boʻlagi — foil (ega) taʼrifi misolida yaqqol koʻrish mumkin.
Ibn Hojibning talqini:
Ibn Hojib foilga shunday qisqa taʼrif beradi:
الفاعل ما أسند إليه الفعل أو شبهه وقدم عليه
(Foil — unga feʼl yoki feʼlga oʻxshash soʻz nisbat berilgan va undan oldin kelgan ismdir).
Abdurahmon Jomiyning talqini va kengaytmasi:
Jomiy «al-Favaidu ad-diyaviyyatu»da ushbu taʼrifni shunchaki tarjima qilmaydi, balki uning mantiqiy chegaralarini belgilab, oʻzining eng nozik kashfiyotlaridan birini — tavobiʼ (ergashuvchilar) masalasini taʼrifga yashirincha singdiradi:
ما أي اسم حقيقة أو حكما ... أسند إليه الفعل بالأصالة لا بالتبعية؛ ليخرج عن الحد توابع الفاعل
(«Ma» yaʼni haqiqiy yoki hukmiy ism boʻlib... unga feʼl tobelik orqali emas, asl holida nisbat beriladi; toki bu taʼrifdan foilning tobeʼlari chiqib ketsin).

Koʻrinib turibdiki, Ibn Hojib taʼrifida foilga ergashib keluvchi sifat yoki badal (yaʼni tavobiʼlar) ham nazariy jihatdan foil taʼrifiga kirib qolishi mumkin edi, chunki ularga ham feʼl nisbat qilinadi. Biroq, Jomiy «بالأصالة لا بالتبعية» (tobelik orqali emas, asl holida) degan qatʼiy shartni qoʻshish orqali grammatikadagi asosiy boʻlak va unga ergashuvchi tobeʼ ismlar (tavobiʼ) orasiga aniq lingvistik chegara tortgan.  

3. Soʻz tartibi va mantiqiy asoslashdagi qiyos
Arab tilida soʻz tartibi masalasi (taqdim va taʼxir) sintaksisning oʻzagini tashkil qiladi. Feʼl va foilning ketma-ketligi boʻyicha ikki olim quyidagicha xulosaga kelgan:
Ibn Hojib (Meʼyorni belgilash):
والأصل أن يلي فعله
(Asl qoida shuki, u [foil] oʻz feʼlidan darhol keyin keladi).
Abdurahmon Jomiy (Sababni dalillash):
Jomiy soʻz tartibini shunchaki qoida sifatida qabul qilmaydi, balki uning psixolingvistik sababini tushuntiradi:
لأنه كالجزء من الفعل لشدة احتياج الفعل إليه
(Chunki u xuddi feʼlning bir boʻlagi kabidir, negaki feʼl unga qattiq ehtiyoj sezadi).

Ibn Hojib faqat sintaktik qolipni (qanday boʻlishini) taqdim etgan boʻlsa, Jomiy ehtiyoj (ihtiyoj) falsafasiga suyanib, gap tarkibidagi aʼzolarning bir-biriga bogʻliqligini xuddi butun va qism (juzʼ) munosabati kabi ilmiy asoslab bergan.  

4. Grammatik ixtiloflar (Tanozuʼ) masalasiga yondashuv
Ikkita feʼlning bitta ismni boshqarish ustida talashishi (tanozuʼul amilayn) masalasida ham ikki manba yondashuvi turlichadir.
Jomiy ixtilofli masalalarda Basra va Kufa maktablari qoidalarini aniq qiyoslaydi. Ibn Hojib tanozuʼ shartlarini sanab oʻtsa, Jomiy har bir maktabning tanlovini sabablari bilan dalillaydi:
فيختار النحاة البصريون إعمال الفعل الثاني؛ لقربه، ويختار النحاة الكوفيون الأول؛ لسبقه، وللاحتراز عن الإضمار قبل الذكر
(Basralik nahvshunoslar yaqin boʻlgani uchun ikkinchi feʼlni ishlatishni tanlaydilar, kufaliklar esa birinchi kelgani hamda zikr qilinishidan oldin olmoshni yashirishdan saqlanish maqsadida birinchi feʼlni tanlaydilar). 

Jomiy bu oʻrinda nafaqat qoidani tushuntiradi, balki Kufa maktabining «zikrdan avval olmosh yashirinishidan qochish» tamoyilini lingvistik dalil sifatida ishlatadi.

Umuman olganda, Ibn Hojibning «al-Kofiya» asari grammatik jumlalarning asosiy bazasi boʻlsa, Jomiyning «al-Favaidu ad-diyaviyyatu» asari bu bazani mantiqiy bogʻlamalar va semantik asoslar bilan mukallashtirib beruvchi to‘liq ma’lmotlar to‘plamidir. 

Olib borilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, Abdurahmon Jomiyning «al-Favaidu ad-diyaviyyatu» asari arab tili grammatikasida oʻziga xos lingvistik maktab yaratgan nodir manbadir. Asardagi «tavobiʼ» (ergashuvchilar) turkumining tahlili olimning quruq qoidalarni yodlatishdan qochib, har bir sintaktik hodisani mantiqiy-semantik jihatdan asoslash tamoyiliga tayanganini isbotladi.  

Jomiy naʼt, atf, taʼkid, badal va atf ul-bayon kabi tobeʼ ismlarning gap tarkibidagi oʻrnini qatʼiy belgilab, ularni asosiy boʻlaklardan (masalan, foildan) aniq lingvistik chegaralar yordamida ajratib bergan. Bu esa uning arab tilshunosligi, xususan, nahv ilmi rivojiga qoʻshgan beqiyos hissasini namoyon etadi. 

 

Xadichai Kubro ayol-qizlar

 o’rta maxsus islom ta’lim 

muassasasi  o‘qituvchisi 
Muxammadodilova Saxobaxon